ISELJAVANJE MUSLIMANSKOG STANOVNIŠTVA CRNE GORE U TURSKU (1877 – 1940), Knjiga I, str.10-21.

5 11 2016

mmcg

Dr Safet Bandžović,
Podgorica, 2011. godine,
Knjiga I, str.10-21.

Od “Bečkog rata” nastalo je vrijeme opštih progona “muslimanskog stanovništva sa balkanskih prostora a da se za to nisu birala sredstva”. Jednom riječju, navodi dr. Mustafa Imamović, svaki veći ili manji politički potres na tim prostorima od kraja XVII stoljeća donosio je muslimanskom stanovništvu “uobičajenu mjeru pokolja, prisilnih pokrštavanja, naglih odlazaka, odnosno bjekstva i izgona”. Val prisilnih migracija zahvatio je posebno južnoslavenske muslimane nakon udara kojim je krajem XVII stoljeća bilo izloženo Osmansko carstvo. Od 1684. “nadalje nastaje bespoštedan obračun s Osmanlijama i poturicama”. Genocid prema muslimanskom stanovništvu bio je pravilo.[1] Nakon više od dva stoljeća koliko je naseljavalo prostore balkanskog sjeverozapada i Panonije, dijelove Dalmacije, Kninske krajine, Like, Slavonije, Ugarske i drugih krajeva, muslimansko sta­ novništvo­ je, povlačenjem osmanske uprave sa tog prostora, bilo izloženo represalijama praćenim masovnim progonima. Nije se tada zapravo moglo ni zamisliti da vladar toleriše ni drugu varijantu hrišćanstva, a kamoli islam. Radilo se o potpunim etničko-vjerskim progonima. Muslimani su nestajali i sa prostora Boke. Herceg Novi je, po E. Čelebiji, bio grad „otmjenih i dostojanstvenih ljudi, koji su bili moćni i razboriti“.[2]

Muslimani su, osim u Risnu i Herceg Novom, živjeli još u Bijeloj, Sutorini, Baošićima, Đenovićima, Grebenima, Jošićima, Kostajnici, Krivošijama, Gornjim Ledenicama, Gornjem i Donjem Morinu, Prijevoru, Savini, Trebesinju i Zadvarinu.[3] Nakon mletačkog zauzimanja dalmatinskih i primorskih gradova u jesen 1687. brojne muslimanske porodice su se iselile u Bar, Hercegovinu i Nikšić, (Dživar) Trebinje i Klobuk (Korjenići).[4]

Balkan je u XIX stoljeće ušao kao, potencijalno, jedinstvena cjelina koja je u odnosu na Zapad bila Istok, a izašao iz njega, rascijepljen, kao područje koje, još uvijek u odnosu na Zapad, nije bilo ni Istok, ni Zapad, nego nešto između.[5] Vojno-političko slabljenje Osmanskog carstva povlačilo je za sobom stalno smanjivanje njegove teritorije, kao i neminovno povlačenje muslimanskog stanovništva u one oblasti koje su ostajale u njegovom posjedu, postajući pribje­ žište muhadžira različite etničke i lingvističkog pripadnosti sa izgubljenih teritorija. To je pratilo i zbivanja na Balkanu, gdje su se sa svim osmanskim porazima i uzmicanjima, pokretali iseljenički talasi muslimana, dinamizirani raznovrsnim progonima. Iza progo­ na muslimana nije stajala samo vjerska isključivost, već i konkre­tni, snažni socijalno-ekonomski motivi. Migracioni pokreti stano­ vništva tokom XIX stoljeća uglavnom su posljedica vojno-političkih događaja, i to prije svega nastanka nacionalnih država. na razvalinama Osmanskog carstva, koje su isključivale ideju složene države. Pitanje slobode je bilo pitanje slobode od drugog, a ne pitanje slobode za onoga ko u toj zemlji živi.[6]

Osmansko carstvo je u XIX stoljeću, pod unutrašnjim i konti­ nuiranim, ponižavajućim spoljnim udarcima, prepušteno pohlepi velikih sila, nagrizano bujanjem raznih nacionalizama, vjetrom razdora i brojnih ustanaka, upadalo iz krize u krizu, prepuštajući se vrtlozima tzv. “Istočnog pitanja”, postajući uto­čište ogromnog broja muhadžira sa prostora odakle su muslimani­ protjerani. Samo su Rusi 1770.-1850. što silom, što zakonima, protjerali oko 400.000 tatarskih muslimana iz njiihovih domova na Krimskom poluostrvu. Na području Ka­vkaza (Zakavkazja) ubijeno je ili protjerano više od 1,2 miliona muslimana.[7] Protjerani muslimani su našli utočište na prostorima pod osmanskom upravom. Osmansko carstvo su iznutra kontinuirano destruirali razni hrišćanski narodi, a spolja velike sile, postajući predmet njihovih transakcija. Tzv. “Istočno pitanje” se kao problem opstanka osmanske države u Evropi, postavljalo sa dvije strane: od balkanskih hrišćanskih naroda i od evropskih sila sa njihovim ekspanzionističkim pretenzijama.[8] Svaki značajniji proces u XIX stoljeću na Balkanu nastajao je uz izrazitu asistenciju strane diplomacije i evropskog duhovnog uticaja, ostavljajući za sobom osnove za nove krize. Napori hrišćanskih naroda ka osamostaljivanju, praćeni progonima muslimana, ne bi bili dovoljni bez pomoći velikih sila, prije svega Rusije. Ona je još 1774. odredbama mira u Kučuk-Kainardžu, stekla status samostalnog zaštitnika interesa pravoslavnih hrišćana u Osmanskom carstvu. “Pravo intervencije u korist hrišćana” ona je obilato koristila tokom borbe tih naroda za stvaranje samostalnih država.[9] Uticaj velikih sila na Balkanu od XIX stoljeća znatno je doprinosio dinamičnoj istoriji. Za držanje svake sile pojedinačno, bili su odlučujući njihovi pojedinačni interesi, što je uticalo da se i na Balkan prenesu njihove međusobne napetosti i unose sukobi koji su se razvili negdje drugdje.[10]

U balkanskom etničkom kaleidoskopu načelo nacionalnosti nadasve je bilo recept za nasilje.[11] Protivosmanski ustanci u XIX stoljeću, smatra dr. Ivo Banac, bili su po definiciji i vjerski i nacionalni: “u tome leže korijeni uvriježena straha od vjerske i nacionalne raznolikosti”. Borbe koje su vođene pod parolom “Za krst časni i slobodu zlatnu” bile su zapravo ideološki vid sukoba hršćanstva i islama.[12] U mitologiji i tradiciji se borba protiv Osmanlija svodila de facto na borbu protiv islama. Sloboda hrišćanskih balkanskih država je označavala eksproprijaciju na štetu muslimana, garantovanu odsustvom muslimana sa tih teritorija.[13] Religije su moćne vododjelnice velikih ljudskih kolektiva. Hrišćanstvo se nije moglo osloboditi reliogiocentrizma, niti privići na koegzistenciju sa islamom. Radilo se zapravo o temeljitim etničko-vjerskim čišćenjima i etnoteritorijalnim ratovima uz primjenu srednjovjekovnih metoda.[14] Balkanske “revolucije” u XIX stoljeću jesu pripovijest o seljačkim ustancima u kojima je ključni element izgon i nestanak muslimana. Nastanak svake balkanske hrišćanske države bio je praćen masovnim progonima muslimana.[15] Sticanje nezavisnosti i izgradnje balkanskih država bili su u neposrednoj vezi sa borbom protiv muslimana, njihovim progonom i zavodenjem sopstvene vlasti. Oni su nasilno ili “na lijep način išćerani”, što se, potom, prepuštalo zaboravu, kao “davno iskopneli snegovi”.[16] Samo u grčkim pobunama početkom XIX stoljeća ubijeno je između 15.000 i 40.000 peleponeskih muslimana. Dugo je važilo načelo – što manje muslimana to je potpunija sloboda i sigurniji put nastanka države.[17] Ratovi balkanskih hrišćana na Balkanu za nezavisnost bili su koncipirani i vođeni prije da bi se izmijenila etničko-vjerska struktura nego politička mapa neke teritorije. Objekat te operacije hrišćanske “reconquiste” mahom su bili “turci” – muslimani, identifikovani kao vlasnici ma­ terijalnih dobara, prije svega zemlje, kao i nematerijalnih dobara vezanih za status dominacije.[18] Semantički sadržaj izraza “Turčin” bio je artikulisan momentom religioznosti a ne momentom etničke identifikacije. Nazivanje svih muslimana “Turcima” kod većine nije bila posljedica neupućenosti, već usađenog predubjeđenja i sasvim­ konkretnog stava.[19] U osmanskom društvu, riječi “Turčin” ili “turski” bile su, pak, u osnovi pogrdne. Pripadnik elite je sebe smatrao­ Osmanlijom, dok su zapravo anadolski seljaci bili poznati kao Turci.[20] Osmanlije nisu bili nacija, već “mnoštvo naroda, jedna carska porodica i jedan sistem” (H. R. Trevor-Roper).

Stav prema kojem su muslimani stranci na evropskom prostoru dio je mentaliteta poznatog pod imenom “Istočno pitanje”, koje je u Evropi živjelo između 1774. i 1923. godine, kada su muslimani nasilno protjerivani iz dijelova Evrope izuzetih od osmanske uprave.[21] Iz te perspektive, muslimani su, bez obzira na njihovu etničku pripadnosti, smatrani “strancima” od kojih je trebalo očistiti evropsku teritoriju.[22] Stvaranje autonomnih i nezavisnih država na Balkanu nije značilo samo raskid sa političkom prošlošću, “nego i odbacivanje te prošlosti”. Ako je Osmansko carstvo do grčkog ustanka 1821. bilo “terra incognita”, znanja o njemu više se zasnivalo na “pričama iz 1001 noći”, nego na istorijskim faktima.[23] Antiorijentalizam je bio veoma značajan rastegljivi ideološki okvir izmišljanja prošlosti, a graničarstvo njen misionarski segment. Sve do okončanja balkanskih ratova bila je to odbrambena ideologija slovenskih hrišćanskih naroda protiv Osmanskog carstva. Ključni stereotipi su “turke” definisali kao violentne varvare. U nacionalističkoj literaturi XX stoljeća oni su izjednačavani sa ubicama Isusa Krista, a Vuk Branković, “unutrašnji Turčin”, postaje simbol i prađedovsko prokletstvo svih slovenskih muslimana.[24] Pisana književnost činila je u XIX stoljeću od “Turaka” – “đavola Krsta Gospodnjeg i silovatelja roda hrišćanskog”, odnosno “bič božji”, posebnu vrstu strašila, koje se moglo predstaviti samo mračnim i krvavim bojama.[25] “Turci” su dugo bili kostur balkanskih “oslobodilačkih mitova” i kolektivnog pamćenja koje je uticalo i na istoriografiju. Izmišljena monolitna prošlost je nadvladavala diferencirane i višeslojne istorijske slike.[26] Istorija je često intepretirana sa mnoštvom predrasuda, stereotipa, sa jednostranim i površnim zaključcima koji proističu iz dugo taloženih i ukorjenjenih predstava o nespojivosti islamskog svijeta sa tradicijama hrišćanskog svijeta Evrope. Ove predstave su proisticale iz vjerske netrpeljivosti i isključivosti prema drugim kulturnim vrijednostima. Novonastale balkanske hrišćanske države su, u različitom stepenu, pored “sustavnog memoricida islamske civilizacije”, nastojale da hitro pročiste svoje jezike i toponime od turcizama. Jedna petina srpskog jezika bila je turskog porijekla.[27]

U tradicionalnim predstavama balkanskih hrišćana muslimani su bili “otpadnici” koji su odbacili svoju prijašnju vjeru i priklonili se vjeri osvajača. U XIX stoljeću tri mita – prelazak na islam temeljen isključivo na kukavičluku i pohlepi, stabilne, dugovječne etno-konfesionalne zajednice i potpuna izopačenost osmanske uprave – činili su temelj nove vjerske ideologije, “hristoslavizma”, vjerovanja da su Sloveni hrišćani po prirodi i da bilo kakav prelazak iz hrišćanstva u drugu vjeru podrazumijeva izdaju slovenske rase.[28] Mit o vjersko-nacionalnim konverzijama kao otpadništvu u svijesti balkanskih hrišćana je toliko snažan da se njime simbolički dočarava i savremeni ateizam ili anti-nacionalizam. Doktrina o destruktivnom ponašanju konvertita kao ispoljavanju osjećaja krivice, koja ima korijen, prije svega, u narodnom predanju, nije nikada dokazana, ali se ustalila u književnost i nauku. Uprošćena istoriografska tumačenja potiču iz metodološke postavke u kojoj se fenomeni vezani za nacionalnu prošlost, pa i za vjerske konverzije, prikazuju teleološki, u kontekstu borbe za samoodržanje, i pruženog, raznolikog otpora.[29] Položaj i sudbina muslimana nisu bili određivani time šta su oni sami mislili o sebi, već i onim šta su “drugi” mislili o njima.[30] Tokom čitavog XIX stoljeća, ustvrđuje Vladimir-Đuro Degan, u balkanskim državama koje su se stvarale – Grčkoj, Srbiji, Crnoj Gori, Bugarskoj, gdje su “mnogi muslimani bili istog jezika i etničkog porijekla kao većina, na njih se gledalo kao na strano tijelo za koje je najbolje da napusti nacionalnu teritoriju”.[31]

Istorija stvaranja nacija i država na Balkanu je uvijek bila istorija secesionizma i ekspanzije, otcjepljenja iz višenacionalnih država uz istovremene pretenzije ka velikonacionalističkoj zamisli.[32] Nacionalne države na Balkanu nastajale su putem nasilja, pljačke i masovnih progona nepoželjnih etničkih i vjerskih zajednica, prije svega, muslimana. Oni su bili prva žrtva njihovog nastanka i ekspanzije. Sticanje nezavisnosti kao i izgradnja nacionalnih država na Balkanu bili su u neposrednoj vezi sa borbom protiv Osmanlija i muslimana, njihovim masovnim iseljavanjem i zavođenjem sopstvene vlasti. Borba je imala oznake vjersko-građanskog rata.[33] Nacionalne kulture i strasti mogle su se obuzdavati i bez formiranja nacionalnih država kakve su pravljene po Bizmarkovom ili Kavurovom modelu. Trend ka demografskoj deosmanizaciji, odnosno protjerivanjima muslimana prisutan je u istoriji balkanskih nacionalnih država u XIX stoljeću. Sastavni dio borbene, integracione ideologije bili su znanje, mitovi i predstave o srednjovjekovnoj istoriji. Ovakav splet okolnosti uticao je da kontinuirano potiskivanje “Turaka” prati san o obnovi srednjeg vijeka.[34] Odnos između novostvorenih balkanskih država i muslimana u izvorima XIX stoljeća je loše ili tendenciozno prezenti­ran. U dokumentaciji žurnalističkog tipa, prepunoj sopstvenog na­ rcizma, dominirao je negativan stereotip o muslimanima. Ona je prećutkivala kontinuirana nasilja nad muslimanima, koja su pra­tila borbu za nezavisnost i nasilno teritorijalno širenje.[35] Odnos bal­ kanskih država država prema muslimanima je slojevito pitanje koje traži multiperspektivnu analizu. U pristupu ovakvim temama treba odoljevati iskušenjima epike i manihejske interpretacije istorije, jednoznačnog svođenja istorijskog totaliteta na samo jednu dimenziju, olahkim sudovima koji su snagom inercije ukorjenjivani kao do­gme, prepoznatljivim floskulama o “ide­ntifikaciji sa agresorom”, mehaničkom­ preuzimanju nenaučne terminologije XIX stoljeća, uzimajući u obzir i naučne rezultate u svom užem i širem okruženju. Prelomne događaje u istoriji Balkana treba prikazivati sa različitih pozicija, sa pozicija svih aktera u njima, kao i iz perspektive običnih ljudi.

Ratovi osamdesetih godina XIX stoljeća najviše su doprinijeli­ drastičnoj promjeni vjerske i nacionalne strukture Bal­kana­. U posljednjim decenijama XIX stoljeća došlo je do ve­likih migracionih pokreta muslimanskog stanovništva na Balkanu, prouzrokovanih brutalnim ratnim pohodima Rusije i balkanskih hrišćanskih država 1877.-1878. protiv Osmanskog carstva, kao i nemilosrdnim dikta­ tom Berlinskog kongresa. Progoni muslimana sa teritorija koje su oduzete od osmanske vlasti bili su u skladu sa dotadašnjom evropskom i balkanskom praksom. Do Berlinskog kongresa 1878. muslimanska manjina u hrišćanskoj državi nije bila dozvoljena niti toleririsana.[36] “Istočno pitanje”, u kojem se ispoljavao duh tradicije netrpeljivosti prema­ muslimanima i islamu, najprije je moralo da umre u du­šama ljudi, da bi njegova istoriografija postala cjelovita nauka­.[37] Evropske sile su se užasavale zločina nad muslimanima, ali su redovito legalizirale osvajanja i rezultate etničkih čišćenja. Dr. Milorad Ekmečić ustvrđuje da je “svetska nauka” odavno izgradila stanovište kako je do progona muslimana sa evropskog teritorija u svim ratovima koje je Osmansko carstvo do 1878. gubilo, do­ lazilo zbog nepostojanja odredbi u međunarodnom pravu da se “muslimanska manjina u oslobođenom teritoriju mora zaštititi.”[38]

 

Izbor teme i priprema:
Prof. Hamdo Čamo

_________________________

BIBLIOGRFAIJA:

[1] V. Stipetić-N. Vekarić, Povijesna demografija Hrvatske, Zagreb-Du­ brovnik 2004, 144-145. Mehmedalija Bojić kako je sudbina muslimana u mnogim krajevima srednje Evrope i Balkana bila više nego tragična: “Njihovo istrebljivan­ je se može upoređivati samo sa najmračnijim periodom povijesti nekih srednjoev­ ropskih i balkanskih država. I dok su se muslimani i države u kojima su oni bili u većini, tolerantno odnosili prema hrišćanima, ovi su, na podsticaj svojih država i realnih nacionalnih pokreta, uzvratili, gdje god su mogli, potpunim istrebljivanjem svih muslimana i rušenjima njihove kulture i civilizacije” – prema: “Preporod”, br. 23/510, Sarajevo 1. decembar 1991

[2] E. Ćelebija, Putopis. Odlomci o jugoslovenskim zemljama, Saraje­vo 1967, 431-435. U Novom su živjeli muslimanski rodovi: Abaze, Alagići, Alajbegovići, Alići, Alijagići, Arslanagići, Babovići, Balići, Bajrovići, Bardonjići, Bašići, Bećiragići, Behlilovići, Berberi, Bijelići, Bubići, Cvijetići, Čame, Čelebije/Čelebići, Ćatovići, Ćerimagići, Danjevići, Dautovići, Dizdarevići (od Slijepčevića), Drljevići, Durakovići, Duranovići, Fazlagići, Fetahagići, Galijatovići, Galovići, Ganibegovići, Ganijagići, Glavovići, Hadrovići, Hadžagići, Hadžalići, Hadžiahmetovići, Hadžialijagići, Hadžihasanovići, Hajdarevići, Hasani, Huremovići, Huseinagići, Jaganjci, Ihtijarevići, Jusufagići, Jusufovići, Kabili, Kapidžići, Kasumovići, Korkuti, Kosići, Krese, Kurtbegovići, Kurtagići, Mahmutagići, Mavri, Mujčinovići, Murgići, Musići, Nurkovići, Omeragići, Omerbegovići, Omerovići, Ostojići, Ovčine, Parente, Paripovići, Parputi, Pašići, Pivodići, Preklovići, Ramadanovići, Ramovići, Rejzovići, Repovići, Resulbegovići, Resulovići, Rikalovići, Rizvanbegovići, Saračevići, Seferovići, Selimovići, Skenderbegovići, Štrpci, Topalovići, Serdarevići, Šabanagići, Šahinagići, Turaci, Zaferovići – prema: J. Mulić, Velika Srbija, Muslimani i Bosna: od početka Prvog srpskog ustanka 1804. do početka Drugog svjetskog rata 1941. godine, Sarajevo 2006, 421-422.

[3] M. Memić, Bošnjaci (Muslimani) Crne Gore, Podgorica 2003, 60. Iz Bijele su protjerane rodovi: Ahmetagići, Alvahodžići, Babovići, Bakači/Bakči, Balići, Bilajdanovići, Bjelalići, Čakalići, Glavovići, Hadžihasanovići, Ibrahimagići, Kljukumci, Levantini, Mulići, Mušići, Parputi, Slavovići, Zasluše – prema: J. Mulić, Velika Srbija, i Bosna: od početka Prvog srpskog ustanka 1804. do početka Drugog svjetskog rata 1941. godine, 429.

[4] Iz Risna su protjerani rodovi: Agbabići, Begovići, Bijedići, Danevići, Ganijagići, Hadžagići, Hadžialijagići, Hažihasanovići, Jerkovići, Komanići, Kurbegovići, Mahmutovići, Mrvovići, Risanovići/Rišljani, Rizvanagići, Rizvanovići, Selimovići, Sulinovići, Šehovići. Naselili su se u sela Klobuk i Korjenići (Trebinje), a jedan broj porodica naselio se u trebinjskoj tvrđavi, pa je taj dio po njima nazvan Risan mahala – prema: J. Mulić, Velika Srbija, Muslimani i Bosna: od početka Prvog srpskog ustanka 1804. do početka Drugog svjetskog rata 1941. godine, 423-424. Iz Herceg Novog otišlo je 3.500 stanovnika. U ovom gradu i njegovoj okolini postojalo je oko 45 džamija i preko 40 mesdžida. Iz njega je oko 1700 žena i djece odvedeno u Napulj i prodato kao roblje. U Hercego­vini je bilo najviše muhadžira iz Herceg-Novog, iz Risna, Imotskog, Makarske i drugih mjesta nekadašnje “turske Dalmacije”. U literaturi se navodi da su pori­jeklom iz Herceg Novog i Risna bile trebinjske porodice: Erkočevići, Spahovići, Durakovići, Resulbegovići, Cvijetići, Omeragići, Galijatovići, Kadići, Hadžovići, Alečkovići, Kočo, Kurtovići, Salahovići, Omanovići, Ćatovići, Hadžihasanovići, Hadžismailovići, Begovići, Abdagići, Bijedići, Šehovići i Šahovići. Muhadžiri su došli i u druga mjesta, poput Mostara i Livna (mostarski i livanjski Brkići). Evlija Čelebija je bilježio da ljubinjski muslimani potiču iz Novog. Među po­ tomcima hercegonovskih muhadžira koji žive u Sarajevu, su i Bijedići, Šehovići, Resulbegovići, Dizdarevići, Durakovići, Krese, Abaze, Balići, Bašići, Paripovići, Pivodići, Šamići i drugi; opšir. vidi: M. Hadžijahić, Porijeklo bosanskih Muslimana, Sarajevo 1990, 122-123; R. Hajdarpašić, Trebinjska kapetanija u odbrani Hercegovine, Sarajevo 1996, 42; M. Memić, Sarajevo kao migracioni centar Muslimana iz Crne Gore, u: Prilozi historiji Sarajeva, Sarajevo 1997, 490-491; Isti, Gusinjsko-plavska krajina u vrtlogu historije, Sarajevo 2008, 33-34.

[5] E. Skopetea, Orijentalizam i Balkan, Istorijski časopis, knj. XXXVIII, Beograd 1991, 133-134.

[6] L. Perović, Političko-istorijska percepcija muslimana u modernoj Srbiji, Sandžak: identitet u procepu starog i novog, Helsinške sveske, br. 28, Beograd 2008, 49.

[7] S. Abedpour, Masovno stradanje Ermena 1915. godine, Znakovi vre­ mena, br. 37, Sarajevo 2007, 155.

[8] F. Brodel, Turska veličina: od Male Azije do Balkana, “Književne no­ vine”, br. 870, Beograd 15. septembar 1993; J. Jovanović, Diplomatska istorija Nove Evrope 1918-1938, knj. I, Beograd 1938, 81.

[9] V. Ćorović, Stvaranje nezavisnih država na Balkanu, u: Knjiga o Balkanu, I, Beograd 1936, 209; M. Ekmečić, Spoljni faktor u procesu sazrijevanja balkanskih revolucija 1849-1878. godine, Jugoslovenski istorijski časopis, br. 3, Beograd 1964, 27; Č. Popov, Građanska Evropa (1770-1871), I, Novi Sad 1989, 200-201; F. Veiga, Balkanska zamka (1804-2001), Beograd 2003, 56. Rusija je, između XVII i XIX stoljeća, protiv Osmanskog carstva, sama ili zajedno sa dru­ gim državama, vodila 12 ratova, u nastojanju da proširi granice svoje teritorije.

[10] A. Mitrović, Devet teza o osnovama međunarodnog položaja Balkanskog poluostrva u novijoj istoriji, u : Balkan krajem 80-tih godina, Beograd 1987, 51-52. Nisu rijetki istraživači koji smatraju da su nesreće Balkana rezultat politike velikih sila, a ne unutarnjih mržnji i atavizama. Zlo u prošlosti Balkana, naglašava Stevan Pavlović, nije bilo ništa manje u odnosu na ono u drugim dijelovima Ev­ rope. Stanovnici Balkana su postajali Evropljani time što su uništavali imperijalna nasljeđa i prihvatali oblik nacionalnih država. Nacije su se na Balkanu, prema njegovom mišljenju, razvijale, bivale nametnute, odbacivane, ukidane, nestajale ili bile obnavljane. Kako ih je teško bilo odrediti, njihovi narodi su preduzeli sve da ih učine što konkretnijim. Ovi narodi su zato pribjegavali ubrzanoj kulturnoj asimilaciji, raseljavanju, protjerivanju ili ubijanju. Pri tome su im bili neophodni korjeni, pa su se oslanjali na mitove, tražili u prošlosti opravdanje teritorija koje su držali, sukobljavali historijska prava sa pravom na samoopredjeljenje; opšir. S. Pavlović, Istorija Balkana, Beograd 2001.

[11] Dr. Milorad Emečić 1988. ustvrđuje kako je nasilje “babica stvaranja nacionalnih država, i to, uglavnom, nasilje u ratu. Svaki nacionalizam počinje skupljanjem bajki ili epskih pesama, i to je uglavnom elitni nacionalizam”– prema: “Književne novine”, Beograd 1. decembar 1988; O. Milosavljević, Jugoslavija kao zabluda, u: Srpska strana rata, Beograd 1996, 60; upor. M. Todorova, Imaginarni Balkan, Beograd 1999, 300; M. Mazower, Balkan: Kratka povijest, Zagreb 2003, 125.

[12] A. Sućeska, Bošnjaci u osmanskoj državi, Sarajevo 1995, 45.

[13] M. Dogo, Balkanske nacionalne države i pitanje muslimana, Godišnjak za društvenu istoriju, br. 3, Beograd 1995, 353.

[14] V. Degan, Međunarodnopravno uređenje položaja muslimana sa osvrtom na uređenje položaja drugih vjerskih i narodnosnih skupina na području Jugoslavije, Prilozi, br. 8, Sarajevo 1972, 60. Dr. Vasilj Popović će forsirati tezu, koji će prihvatiti i brojni drugi istoričari, da su se Osmanlije, kada su ih hrišćanske sile počele potiskivati, “dok su mogli, povlačili i iseljavali iz izgubljenih zemalja, ne mogući zamisliti podanički odnos muslimana prema neverničkoj, đaurskoj vlasti. Oni sami, dakle, nisu mogli shvatiti da može da bude ravnopravnog mirnog života Osmanija i hrišćana, jednih pored drugih” – cit. prema: V. Popović, Istočno pitanje, Sarajevo 1965, 7. Ova teza doživjeće izuzetnu dugovječnost i upotrebljivost u kontunuiranom minimiziranju i marginalizaciji muhadžirskih pokreta i njihovih primarnih uzroka.

[15] I. Banac, Teret lažne povijesti, Forum Bosnae, br. 18, Sarajevo 2002, 45; opšir. S. Bandžović, Migracioni pokreti na Balkanu (1877-1879), Simpozijum “Seoski dani Sretena Vukosavljevića”, XVIII, Prijepolje 1998, 199-223.

[16] N. Cigar, Uloga srpskih orijentalista u opravdanju genocida nad muslimanima Balkana, Sarajevo 2000, 56; opšir. S. Bandžović, Demografska deosmanizacija Balkana krajem XIX i početkom XX stoljeća, Novopazarski zbornik, br. 28, Novi Pazar 2004, 85-101.

[17] Upor. M. Dogo, Muslimani kao etničke i verske manjine u jugoistočnoj Evropi između dva svetska rata, u: Islam, Balkan i velike sile (XIV-XX vek), Beo­ grad 1997, 455; R. Ljušić, Istorija srpske državnosti, II, Novi Sad 2001, 367; opšir. S. Bandžović, Muhadžirski pokreti u spisima i svjedočenjima savremenika tokom XIX i XX stoljeća, Zbornik Sjenice, br. 14, Sjenica 2003, 21-53.

[18] M. Dogo, Neka zapažanja o osmanlijskom nasleđu i seobama muslimana, “Književne novine”, br. 908, Beograd 15. maj 1995; Isti, Muslimani kao etničke i verske manjine u jugoistočnoj Evropi između dva svetska rata, 455; A. Gagula, Osmanlijski ceh balkanskih muslimana, “Strogo pov.”, br. 23, Sarajevo mart 2007, 20-23.

[19] Upor. N. Filipović, O problemima društvenog i etničkog razvitka u doba osmanske vlasti, diskusija: Problemi etničkog razvitka u Bosni i Hercegovini,  Prilozi, br. 11-12, god. XI-XII, Sarajevo 1975-1976, 278. V. Karadžić je, pak, pisao: “U carstvu turskome ko gođ vjeruje u svjeca Muhameda, on se zove i jest Turčin” – vidi: V. Stanisavljević, Srpska nacionalna revolucija u delima Vuka Stefanovića Karadžića, Gornji Milanovac 1987, 8; D. Tanasković, “Srbi turskog zakona” ili “Turci srpskog jezika”, u: Serbia i komentari, Beograd 1991, 215. Brojni autori, pak, razlikuju pojmove turčin (pripadnici “turske” vjere) od Turčina (u nacionalnom smislu), smatrajući da je “turčin, kao grk i latin u ono vrijeme u konfesionalnim identifikacijama značilo religiju”. Filip Višnjić u pjesmi “Lazar Mutap i Arapin” razlikuje “turke, proklete Bošnjake”, odnosno “turke Bosanlije”, i “turke, ljute Arnaute”; opšir. A. Isaković, Naša epika i zbilja, Sopoćanska viđenja, br. 8, Novi Pazar 1989, 71-75.

[20] M. Gleni, Istorija Balkana 1804-1999, I, Beograd 2001, 83.

[21] Islam je za Evropu ostao trajna trauma. Treba otkrivati interese koji de­ formiraju istinu o prošlosti. U brojnim knjigama i u glavama duboko je usađeno mišljenje o štetnosti i izopačenosti muslimanskog svijeta u cjelini, a posebno onog turskog. Većina djela pisanih tokom XIX i početkom XX stoljeća o Osmanskom carstvu bila su obilježena evropocentričnom vizijom istorije. Djela su nastala na osnovu zapadnih izvora, a ne onih istočnog porijekla. Bez obzira što tada osman­ ski, odnosno turski arhivi nisu bili dostupni, to svakako ne bi izmijenilo koncep­ ciju političko-kulturne premoći Evrope i selektivnu, legalizovanu, ali ostrašćenu preradu prošlosti. Neophodno je, prije svega u ozbiljnim tekstovima, distanciranje od manihejskih i instrumentaliziranih interpretacija koje hronično pritiskaju sve balkanske istoriografije.

[22] S. Bakr-F. Karčić, Zapad i muslimanski svijet: uzajamne predodžbe, “Muallim”, br. 36, Sarajevo 29. decembar 2008, 39.

[23] V. Vinaver, Tursko stanovništvo u Srbiji za vreme Prvog srpskog ustan-ka, Istorijski glasnik, br. 2, Beograd 1955, 49; D. Kicikis, Osmanlijsko Carstvo, Beograd 1999, 6. Na Balkanu se nacionalizam prvobitno formirao među Grcima i slovenskim hrišćanskim narodima. Grci su još krajem XVIII stoljeća bili predmet “Grčkog projekta” ruske carice Katarine, projekta za prekrajanjem Osmanskog i stvaranjem Grčkog carstva. Značajan broj Grka obavljao je posao ruskih kon­ zula. Helenizam je bio vodeći balkanski nacionalizam. On se zanosio obnovom “treće civilizacije”, koja bi nastavila onu klasičnu i vizantijsku. Grci su u prvim decenijama XIX stoljeća zarazili Balkan virusom nacionalizma koji se razvijao unutar nehrišćanskog, osmanskog političkog sastava, i njegovo je širenje imalo teške posljedice – opšir. H. Seton-Watson, Nacije i društvo, Zagreb 1980, 121; R. Clogg, Grčki nacionalizam kao majka svih nacionalizama, u: Europa i nacionalizam, Zagreb 2000, 18; И. Ортајли, Идеолошкото историско наследство на Балканот, u: Балканот во новиот милениум, Скопје 2002, 206.

[24] M. Sells, Vjera, historija i genocid u Bosni i Hercegovini, Glasnik, Ri­ jaset Islamske zajednice u Bosni i Hercegovini, br. 1-2, Sarajevo 1998, 93-94. Au­tor smatra da nazivanje slovenskih muslimana “turcima” kristališe stanovište da su “muslimani prelaženjem na islam promijenili svoj rasni identitet i da su postali turci koji su ubili kršćanskog kneza Lazara”.

[25] Upor. L. Marković, Polemika ili dijalog s islamom?, Livno 1995, 130-132; H. Kung-J. Van Ess, Kršćanstvo i svjetske religije. Islam, Livno 1995, 41-43; S. Terzić, Religija kao faktor oblikovanja nacionalnog identiteta Srba, u: Susret ili sukob civilizacija na Balkanu, Beograd 1998, 300; O. Milosavljević, U tradiciji nacionalizma: ili stereotipi srpskih intelektualaca XX veka o “nama” i “drugima”, Beograd 2002, 284-288; Za A. Giljferdinga (1831.-1872.) pravi Turčin je izgledao kao “takav ljudski stvor koji je od svih meni poznatih živih bića najbliži životinjskoj vrsti”. S. Gopčević je, pak, uvjeravao krajem XIX stoljeća evropske čitaoce kako islam “treba iskoreniti u interesu kulture”. Opisujući srp­ ski nacionalni pokret od 1860. i njegovo “patriotsko raspoloženje” Jovan Skerlić se zadržavao na “kultu Crne Gore” i na njegovom antipodu “mržnji na Turke”, slikajući ironično izraze mržnje protiv Turaka koji se pogrdno nazivaju – “turskim skotom” i “azijskom kugom”: “Što god je bilo crnih boja njima su se slikali Turci, i nije bilo poroka i zločina koji se nisu njima pridavali” – prema: J. Skerlić, Omladina i njena književnost (1848-1871), Beograd 1925, 180-181. Kako je zmija bila demonska životinja, narodni pjevači su izjednačavali “Turke” sa zmijama, dajući borbi protiv njih mitološki karakter; opšir. O. Zirojević, Turci u našem ogledalu, u: Etnički odnosi Srba sa drugim narodima i etničkim zajednicama, Beograd 1998, 108-109.

[26] T. Kuljić, Mit i istorija na “tržištu”, “Helsinška povelja”, br. 85-86, Beo­ grad jul-avgust 2005, 32. Bugarski istoričar Ivan Ilčev je, analizirajući propagan­ du balkanskih država tokom XIX i prvih decenija XX stoljeća, zaključio da su u svim ovim zemljama propagandne metode bile identične, a činjenice uklopljene u postojeće, unutarbalkanske stereotipe. Sopstveni narod je uvijek dobar, naglašeno je “mi”, naspram njih, a “oni” su uvijek cjelina i svi su isti. Protagonisti propa­ gandi su uvijek iskreni, žrtve i mučenici, dok su oni drugi, protiv kojih je ona usmjerena, njihova potpuna negacija – prema: Lj. Trgovčević, Zamrznuta slika nesreće i mržnje, “Danas”, Beograd 18. januar 2000.

[27] M. Ekmečić, Istorijska opomena, Književnost, br. 10, Beograd 2000, 1229. Abdulah Škaljić je sabrao i obradio 8.742 turcizma sa 6.878 raznih poj­ mova; opšir. vidi: A. Škaljić, Turcizmi u srpskohrvatskom jeziku, Sarajevo 1965.

[28] M. Sells, Iznevjereni most: Religija i genocid u Bosni, feljton, “Jutarnje novine”, Sarajevo 26. jun 2002; “Naši dani”, br. 265, Sarajevo 12. jul 2002. (in­ tervju: M. A. Sells).

[29] B. Aleksov, Viđenje verskih preobraćenja u formiranju srpske nacionalne svesti, u: Religija, društvo i politika: Kontroverzna tumačenja i približavanja, Bonn 2002, 143-150; Isti, Poturica gori od Turčina: srpski istoričari o verskim preobraćenjima, u: Historijski mitovi na Balkanu, Sarajevo 2003, 234-235; opšir. S. Bandžović, “Sintetičke nacije” u “krugu turske magije”: deterministički splet antibošnjačkih stereotipa, Godišnjak, BZK “Preporod”, Sarajevo 2003, 106-131.

[30] Francuz Massien de Clerval pisao je još 1855. o muslimanima u Bosni: “Velika nesreća ovog dijela slavenskog naroda jeste u tome da je nepoznat, osim po izvještajima svojih neprijatelja” – prema: M. de Clerval, Putovanje u Bosnu 1855, Forum Bosnae, br. 5, Sarajevo 1999, 321.

[31] Cit. prema: V. Degan, Međunarodnopravno uređenje položaja muslimana sa osvrtom na uređenje položaja drugih vjerskih i narodnosnih skupina na području Jugoslavije, 70.

[32] T. Kuljić, Prevladavanje prošlosti: uzroci i pravci promene slike istorije krajem XX veka, Beograd 2002, 467.

[33] R. Ljušić, Istorija srpske državnosti, knj. II, 267.

[34] S. Ćirković, Rabotnici, vojnici, duhovnici: društva srednjovekovnog Balkana, Beograd 1997, 184.

[35] M. Dogo, Balkanske nacionalne države i pitanje muslimana, 353-362.

[36] M. Ekmečić, Revolucija i romantizam, Letopis Matice srpske, knj. 474, sv. 5, Novi Sad 2004, 654; opšir. S. Bandžović, Iseljenička politika balkanskih država i pitanje muslimana (1878-1941), Almanah, br. 29-30, Podgorica 2005, 187-234; Isti, Balkanski muhadžirski pokreti u historiografskom kaleidoskopu, Almanah, br. 35-36, Podgorica 2006, 155-192.

[37] Upor. M. Ekmečić, Rezultati jugoslovenske istoriografije o Istočnom pitanju 1875-1878, Jugoslovenski istorijski časopis, br. 1-2, Beograd 1977, 55; A. Mitrović, Značaj istočne krize 1875-1878. za istoriju balkanskih naroda, Marksistička misao, br. 3, Beograd 1978, 138.

[38] M. Ekmečić, Opažanje o Srbima u turskom časopisu “Perceptions” za februar 2000., Radovi, br. 3, Banjaluka 2000, 181. Bečki kongres 1815. je, po Ekmečiću, to tumačio “prirodom islamskih ratova” koji se po raznim odredbama ne završavaju mirom, nego primirjem. Zarobljenici, ukoliko kao muslimani žele ostati na “oslobođenoj strani” moraju promijeniti vjeru, kao i hrišćani na “turskoj strani”. On će pisati da je do Berlinskog kongresa 1878. postojalo pravilo u svim dotadašnjim ratovima da muslimansko stanovništvo nema šta da čeka, kad dođu vojske hrišćanskih država; opšir. M. Ekmečić, Istoriografija “samo po ogrtaču”, u: Odgovor na knjigu Noela Malkolma: Kosovo. Kratka istorija, Beograd 2000, 25. Ovaj historičar će, prvobitno, tvrditi da su te “migracije” bile dinamizirane ra­ tom i zločinima, ali, i “običajima” osmanskih generala da u povlačenju svoje vo­ jske povedu i muslimane u “sultanovu zemlju” – prema: Istorija srpskog naroda, knj. V, tom I, Beograd 1981, 523.

 


Akcije

Information

Komentariši

Upišite vaše podatke ispod ili kliknite na jednu od ikona da se prijavite:

WordPress.com logo

You are commenting using your WordPress.com account. Odjava / Promijeni )

Twitter slika

You are commenting using your Twitter account. Odjava / Promijeni )

Facebook fotografija

You are commenting using your Facebook account. Odjava / Promijeni )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Odjava / Promijeni )

Povezivanje na %s




%d bloggers like this: